درباره شهرستان

هریس در یک نگاه:

هریس را از ابتدای تاریخ با فرش های نفیس و طرح هایی که شهرت جهانی دارد می شناسند، هر جای دنیا هم این طرح بافته شود، به نام فرش هریس شناخته می شود، چرا که قرن ها این طرح در هریس بافته شده و تبدیل به برند بین المللی شده است.

هریس را بام آذربایجان و دارالمومنین نیز می دانند ولی اخیراً نام این شهر بخاطر زلزله ای که چند ماه پیش روی داد ، بر سر زبان ها افتاد، زلزله ای که در منطقه ارسباران آذربایجان، شهرهای اهر، هریس و ورزقان، جان عده ای از هموطنانمان را گرفت، بسیاری را بی خانمان کرد و ایران را داغدار خود ساخت.

این شهر از قدیمی ترین نقاط مسکونی آذربایجان است که با کشفیات تاریخی، قدمت ۳۰۰۰ ساله این منطقه به اثبات رسیده.

صنعت قالی بافی از هریس به سایر مناطق آذربایجان تسری یافته، قدمت این صنعت که به ۸۰۰ سال پیش برمی گردد و این را از کتیبه ای حجاری شده که در این شهر کشف شده یافته اند و فرشهای با عمر ۴۰۰ ساله آن در موزه های اروپا به نمایش گذاشته شده است.

بر اساس نوشته های مورخان، هریس، قبل از حوزه علمیه قم، حوزه علمیه و مدرسه دینی داشته که امروزه آثاری از آن باقی نمانده است اما عالمان برجسته ای تربیت کرده که از جمله آنها می توان شیخ سلیم هریسی را نام برد.

شیخ سلیم بعد از تحصیل در حوزه علمیه هریس، به نجف می رود و پس از پایان تحصیلات به زادگاهش باز گشته، سپس به تبریز مهاجرت می کند.

او در کنار ثقه الاسلام و میرزا حسین واعظ آرباطانی یکی از ارکان انقلاب مشروطه در تبریز شد و نقش موثری در پیروزی انقلاب و به میدان آوردن نیروهایی مثل ستارخان و باقرخان داشت.

پس از اینکه انقلاب توسط عده ای به انحراف کشیده شد، روس از علما و انقلابیون می خواهد که به سفارت روسیه پناهنده شوند و یا پرچم روس را بر سر در منزلشان نصب کنند که با مخالفت تعدادی از علما و انقلابیون مشروطه مواجه و بالاخره این عالم دینی در روز تاسوعا در میدان دانشسرای تبریز، به همراه ۹ نفر دیگر، از جمله ثقه الاسلام، اعدام شد.

این شهرستان ۱۰۰ پارچه آبادی، ۲ بخش و ۵ شهر دارد که همگی شهرهای مذهبی و فرهنگی به شمار می آیند.

این خطه  ۲۲۰ شهید و ۱۵۰ جانباز تقدیم نظام و انقلاب کرده که به نسبت جمعیت کمش، می توان گفت که در دوران دفاع مقدس سنگ تمام گذاشته است.

حجاب و عفاف در بین دختران هریس، حرف اول را می زند، در تاریخ، زمان ماجرای کشف حجاب و تغییر نحوه پوشش مردم، هریسی ها به مقاومت سرسختانه با شاه می پردازند که یکی از بازرسان شاه در نامه ای به افسران عالی رتبه اش با توصیف اوضاع هریس می نویسد: « اقلاً ۵۰۰ خانوار هریس دارای ۱۸ نفر معمم بیسواد از قبیل روضه خوان وغیره میباشند که نتیجه نفوذ این اشخاص قدیم الافکارموضوع تجدد نسوان ابدا در هریس عملی نشده حتی بعضی از خانواده های مامورین دولتی هم که در ولایات دیگر لباس تجددنسوان را استعمال می نموده اند در هریس با حجاب رفت و آمد می کنند و بخشدار محل هم از حرکات و عملیات اهالی بعنوان اینکه مقتدر نیست و قوه مجریه ندارد اظهار عجز می نماید! ».

سابقه تاریخی

هریس یکی از قدیمی‌ترین مناطق آذربایجان شرقی است. در وقف‌نامه ربع رشیدی نام بسیاری ازآبادی‌های آذربایجان آمده است و نشان می‌دهد که پاره‌ای از‌ آنها نظیر هریس در قرن‌های هفتم و هشتم هجری قصبه‌هایی آباد و بزرگ بوده‌اند. چند بنای تاریخی مهم از دوره فرمانروایی ایلخانان و جانشینان آنان در این بخش به جای مانده است که عبارتند از: بقعه شیخ اسحاق (در روستای خانقاه خانمرود)، گورستان مینق، گورستان هیق، گورستان گوور، مسجد سنگی جمال‌‌آباد، و مسجد اسنق (مربوط به قرن هشتم هجری). هریس یکی از قدیمی‌ترین مراکز صنعت فرش در آذربایجان و ایران است و فرش‌های «مرز بلند» آن شهرت جهانی دارند.

موقعیت جغرافیایی

شهرستان هریس با وسعت ۲۳۴۵ کیلومتر مربع (۵٫۱ درصد مساحت استان) در ۶۰ کیلومتری تبریز واقع شده و از سمت شمال با شهرستان‌های ورزقان و اهر، از سمت شرق با استان اردبیل، از سمت غرب با شهرستان تبریز و از سمت جنوب با شهرستان‌های تبریز، بستان‌آباد و سراب هم‌مرز است.

تقسیمات کشوری

طبق آخرین تقسیمات کشوری شهرستان هریس دارای دو بخش به نام‌های مرکزی (شامل دهستان‌های بدوستان شرقی، خانمرود و باروق) و خواجه (شامل دهستان‌های مواضع‌خان شرقی، مواضع‌خان شمالی و بدوستان غربی)، ۵ نقطه شهری به نام‌های هریس، زرنق، بخشایش، کلوانق و خواجه و ۱۰۴ آبادی می‌باشد.

جمعیت

براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰، جمعیت شهرستان هریس در حدود ۶۷۸۲۰ نفر (۱٫۸ درصد جمعیت استان) و جمعیت مرکز این شهرستان ۹۸۲۳ نفر برآورد شده است. جمعیت شهری این شهرستان ۳۲۲۲۷ نفر و جمعیت روستایی آن ۳۵۵۹۳ نفر و تعداد خانوار آن ۱۸۳۵۳ خانوار است.

اقلیم و آب و هوا

حدود ۷۰ درصد از وسعت این شهرستان را اراضی جلگه‌ای و ۳۰ درصد آن را مناطق کوهستانی تشکیل می‌دهند. شهرستان هریس به طور کلی دارای زمستان‌های سرد و یخبندان و تابستان‌های ملایم می‌باشد. متوسط درجه حرارت حداقل ۲۵- در زمستان و حداکثر ۳۵ درجه در تابستان است. شهرستان هریس به لحاظ قرار گرفتن در دامنه کوه‌های بزغوش، سابلاغ‌داغ، آق‌داغ و قوشاداغ و با داشتن حدود ۷۰% خاک جلگه‌ای از مناطق مستعد کشاورزی می‌باشد. منابع تامین آب‌های منطقه عمدتاً از باران‌های بهاره و پاییزه و ذوب برف‌های زمستانی و قسمتی نیز از جاری شدن آب چشمه‌های طبیعی است.

وضعیت اقتصادی

اقتصاد منطقه بیشتر به کشاورزی (زراعت، باغداری، صیفی‌کاری) و دامداری و صنایع دستی متکی بوده و موارد متفرقه در درجات بعدی قرار دارند. این شهرستان با توجه به دارا بودن مراتع نسبتاً غنی و تنوع گیاهی موجود در آ نها از جمله گیاهان دارویی، وجود اراضی، باغات و دشت‌های وسیع با قابلیت حاصلخیزی، تولیدات متنوع زراعی و دامی، پتانسیل مناسب جهت آبزی‌پروری و زنبورداری به دلیل مراتع شهرستان، اولویت سرمایه‌گذاری آن را در بخش کشاورزی و گردشگری و با توجه به برخورداری از صنعت فرش دستباف و داشتن شهرت جهانی در آن، می‌توان برای ثبت بین‌المللی برند آن برنامه‌ریزی نمود.

نقاط تاریخی و دیدنی

چشمه‌های هریس (شامل چشمه آب معدنی، آبشار شیرلان و طبیعت بکر آن، آبشار اسماعیل‌کندی، آبشار بلند و زیبای دربند گوراوان، کوه ساپلاغ، چشمه سوقالخان و …)، شیران و مینق (از روستاهای قدیمی استان)، بقعه شیخ‌اسحاق (واقع در گورستان قدیمی روستای خانقاه)

فرش هریس

– سوابق تاریخی

شهرستان هریس که مابین تبریز و اهر واقع شده است یکی از جالب توجه ترین و بکرترین نواحی فرشبافی ایران محسوب می شود. قالی بافی در هریس قدمت طولانی دارد و به ۱۳ قرن پیش بر می گردد. قبل از آن نیز مردم در زمینه های گلیم و جاجیم بافی فعالیت می کردند. صنعت قالی در هریس از طریق تجار تبریز به این منطقه انتقال یافته و اکثر نقشه های آن به نام همان تجار ثبت شده است مانند نقشه های تاجری، توکلی، چلنگری و اسماعیل بیگ.

در حال حاضر به دلیل رونق بازار قالی و از طرف دیگر به علت موقعیت جغرافیایی منطقه که نبود ایجاد کارخانجات اشتغال زار در پی داشته، اکثر مردم و به خصوص زنان و دختران در شغل قالیبافی مشغول به فعالیت هستند به طوری که خانم ها ۱/۸۹ درصد شاغلان این بخش را تشکیل می دهند.

در ربع آخر قرن ۱۹میلادی که بازرگانان تبریزی دریافتند میزان قالی های قدیمی روبه اتمام است تعدادی قالی جهت صدور به بافندگان سفارش دادند. شهر هریس که در نزدیکی تبریز قرار داشت و صنعت قالیبافی از دیرباز در آن رایج بود، بی شک محلی بود که امکان پیشرفت زیاد داشت. بنابراین یکی از تجار تبریزی طرحی از طرح های معروف گردان یعنی لچک و ترنج را به هریس فرستاد و مشاهده کرد که قالیبافان هریس و اطراف آن چگونه از این طرح استفاده کردند. قالیبافان این منطقه که مانند امروز از بافتن طرح های گردان عاجز بودند این طرح را به طرح شکسته تبدیل کردند. یعنی آن را بصورت خطوط عمودی و افقی و اریب با زاویه ۴۵ درجه در آوردند. بدین ترتیب ندانسته طرح هریس یا گراوان را بوجود آوردند. امروزه این طرح با نام های گوناگون در تمام کانون های قالی بافی هریس بافته می شود اما رنگبندی آن در هر روستا یا بخش متناسب با فرهنگ، آداب و رسوم آن تغییر یافته است.

۱۲۴Issue115.s127.

 

– شیوه بافت قالی هریس

بافت قالی در هر منطقه از فرهنگ، آداب و رسوم مردمان آن منطقه تأثیر می پذیرد. هر چند که در ایران کانون های قالیبافی را از لحاظ شیوه بافت به دوگروه ترکی باف و فارسی باف تقسیم می کنند اما شیوه بافت قالی هریس منحصر به فرد است هر چند که با گره ترکی بافته می شود.

روش بافت قالی در هریس در هیچ جای ایران وجود ندارد و شاید به همین دلیل است که قالی این منطقه کوچک در کم ترین زمان در بازارهای داخلی و خارجی مشهور شده و جایگاه خاصی برای خودش پیدا کرده است و با اینکه از لحاظ تراکم گره در هفت سانتی متر جزو فرش های درشت بافت به حساب می آید ولی قیمت آن کمتر از فرش های ریز بافت نیست و تجار داخلی و خارجی همیشه به دنبال قالی های اصیل هریس می باشند.

روش بافت قالی هریس به این صورت است که ابتدا مشخص می کنند که می خواهند نقشه مورد نظر را در چند قسمت و مرحله ببافند. بعد از آن از یک طرف، از سمت راست و یا چپ شروع به بافتن می کنند. وقتی که ۲۰ الی ۳۰ سانتی متر از آن را بافتند کار قسمت بعدی را شروع می کنند و به همین ترتیب تا اتمام قالی پیش می روند. البته این تقسیم بندی بستگی به اندازه قالی دارد. اگر اندازه قالی بیش تر باشد بافت قالی به قسمت های بیش تر تقسیم می شود و برعکس. آمارگیری از ۲۸۵۰ کارگاه قالیبافی منطقه هریس نشان می دهد که بیش از ۸۰ درصد آنها تک بافنده هستند و از این تعداد ۹۵ درصد آنها خانم می باشند که یکی از دلایل بافت با روشی که در بالا توضیح داده شد، همان انفرادی کارکردن و تک بافت بودن است.

بافندگان به دلیل جلوگیری از خستگی و کاهش اثرات روانی ناشی از بزرگ بودن اندازه قالی اقدام به ابداع چنین روشی کرده اند. دلیل دیگر برای عمل بافت به شیوه فوق الذکر این است که دختران هریس بنابر یک رسم دیرین مجبور بودند هر کدام برای جهیزیه خود یک تخته قالی ببافند و هنر و خلاقیت خود را به این ترتیب به معرض نمایش بگذارند که این کار نسل به نسل ادامه یافته و امروزه نیز در بعضی مناطق رواج دارد.

ویژگی های خاصی که باعث منحصر به فرد شدن قالی هریس شده عبارتند از:

  • شیوه قالیبافی هریس نه از روش ترکی باف و نه از روش فارسی باف تقلید می کند بلکه شیوه مخصوص و منحصر به فردی دارد به طوری که در هیچ جای ایران مرسوم نیست.
  • تراکم گره های طولی قالی هریس همیشه از تراکم گره های عرضی آن بیش تر است. معمولاً تراکم گره آن در هفت سانتی متر ۲۳×۲۰، ۲۲×۲۰، ۲۴×۲۲، و ۲۳×۲۱ است. در نتیجه یکی از دلایل اصلی پرگوشت بودن و پاخوربودن آن همان بالا بودن تراکم گره های طولی اش است. به همین دلیل هرچه از عمر این عالی بگذرد زیباتر و براق تر می شود. امروزه خریداران قالی بسیار علاقمندند که قالی کهنه هریس را خریداری کنند. قیمت قالی های پاخور و کهنه هریس بیشتر از قیمت قالی های تازه و نوآن می باشد و بعضی از آنها به دلیل قدمت زیاد به چند برابر قیمت یک فرش نو فروخته می شوند.
  • تعداد رنگ هایی که در بافت قالی هریس استفاده می شود بسیار اندک است و بین ۱۲ الی ۱۶ رنگ می باشد و به دلیل رنگ بندی خوب بهترین قالی ها را به بازار عرضه می کنند. رنگ های اصلی مورد استفاده در قالی هریس عبارتند از: قرمز، لاکی، سفید، آبی، سرمه ای، سیاه، یشمی، زرد طلایی، زرشکی، قهوه ای و نارنجی.
  • قالی هریس بدون نقشه بافته می شود. اکثر بافندگان نقشه را از مادر و مادربزرگان خود سینه به سینه یاد گرفته اند و به نسل بعدی منتقل کردند. به طوری که در هیچ یک از کارگاه های قالیبافی حتی یک برگ نقشه نمی توان پیدا کرد. به همین دلیل بافت قالی هریس یه ذهنی بافی مشهور است. اما بافندگان هنرمند چنان نقش و نگار را با دقت در جای خود می بافند که تحسین هر بیننده را بر می انگیزد. بهترین قالی با نقش و نگار زیبا و دل فریب توسط دستان ظریف و هنرمندان دختران این دیار تولید و به بازارهای داخلی و خارجی روانه می شوند.
  • میزان مواد اولیه مصرفی قالی های هریس نسبت به قالی های سایر مناطق بیش تر است. به دلیل این سنگینی، حمل و نقل آن با ماشین صورت می گیرد و در خانه نیز توسط چند نفر جا جا به می شود. برای هر متر مربع از قالی های درشت بافت بین ۴ الی ۵/۴ کیلوگرم پشم مصرف می شود. این میزان برای قالی هریس بین ۵/۴ الی ۶ کیلوگرم می باشد.
  • طرح و نقشه هریس هندسی و شکسته است و این سبک در تمام کانون های هریس یکسان می باشد و بافت نقوش گردان در آنها رواج ندارد.
  • پشم مصرفی هریس در خود آن منطقه تولید می شود و از این نظر خودکفا هستند. در قدیم پشم تولیدی با دست ریسیده می شد اما امروزه به علت بالا بودن سرعت کار و بیش تر شدن کارگاه های تولیدی، دستگاه های ریسندگی خامه های مصرفی را برای قالیبافان آماده می کنند.

– طرح و نقشه قالی هریس

بطور کلی در بافت قالی از دو نوع نقشه استفاده می شود:

  •  نقوش گردان

در طراحی نقوش گردان از خطوط منحنی استفاده می شود و عموماً نگاره ها با چرخش دایره وار بخش های مختلف نقشه را پر می کنند. از عمده ترین نقوش گردان می توان به اسلیمی ها و ختایی ها اشاره کرد. با توجه به پیچیدگی این طرح ها بافت آنها بدون نقشه امکان پذیر نیست.

  • نقوش شکسته یا هندسی

این نقوش ترکیبی از خطوط افقی، عمودی و ایب هستند که در شکل گیری آن اشکال هندسی و ترکیبی از آنها مشاهده می شود. سادگی این نقوش باعث شده تا آنها به صورت ذهنی بافته شوند و نقشه ای از قبل برای این تدارک دیده نشده و ذهنی بافی نقوش شکسته رواج پیدا کند.

طرح ها و نقوش قالی هریس را می توان به  شرح ذیل تقسیم بندی کرد:

  • طرح تاجری: این طرح با حاشیه های باریک در کناره و ترنج بزرگ در وسط آن بافته می شود. لچک آن نسبت به ترنج بسیار کوچک بوده و نقوش هندسی سرتاسر متن را پر می کند. یک نوار باریک، حاشیه بزرگ را به دو قسمت تقسیم کرده و تا انتهای قالی به صورت چرخشی ادامه پیدا می کند.
  • طرح توکلی: توکلی نام یکی ازتجار تبریز بوده و به نام او در منطقه هریس مشهور شده است. این طرح یک ترنج کوچک در وسط متن و بدون سر ترنج و چهار لچک کوچک در گوشه های آن دارد، حاشیه های این طرح تشکیل شده از یک حاشیه بزرگ و دو حاشیه کوچک که نقش سماور در حاشیه بزرگ آن به شکل ماهرانه ای طراحی شده و زیبایی خاصی به طرح بخشیده است.
  • طرح چلنگری: در این طرح چهار لچک بزرگ که قسمت عمده متن اصلی قالی را پوشانده و یک مدالیون که در وسط طرح دیده می شود، وجود دارد. حاشیه های آن عبارت است از دو حاشیه کوچک و یک حاشیه بزرگ که شکل قوری (به زبان آذری چای دان) زیبایی خاصی به حاشیه آن بخشیده است و به صورت سلسله وار در حاشیه تکرار شده است.
  • اسماعیل بیگ: این طرح دارای یک ترنج کوچک در وسط و چهار لچک در گوشه ها است. سر ترنج به صورت آویز در بالا و پایین آن قرار می گیرد. سه شاخه گل در وسط و چپ و راست لچک ها خودنمایی می کنند. این طرح را یک شکل خاص از بقیه طرح ها جدا می کند و آن نقش سماور است که همانند نقوش توکلی در حاشیه بزرگ، تکرار می شود و زیبایی آن را صدچندان می کند. همچنین دو طره کوچک با زنجیره به عنوان حاشیه کوچک از اطراف حاشیه بزرگ را احاطه می کنند.

نقشه های دیگری نیز وجود دارد که در بافت قالی هریس از آنها استفاده می شود مانند: نقشه صمد خان، حیاط گل (به زبان آذری استخرخانه)، صبوری، غلط نقشه و مانند آن.

فرش هریس

 

– رنگ بندی و رنگرزی

بهترین و آسانترین  راه شناخت قالی هریس شناخت رنگ و رنگ بندی آن است. استفاده از رنگ های قرمز، لاکی، عنابی و سرمه ای در متن اصلی جلوه خاصی به این قالی داده است. این سه رنگ، رنگ های اصلی منطقه بوده و در متن و حاشیه ها مورد استفاده قرار می گیرند.

رنگرزی مواد مصرفی تا دو دهه قبل به صورت گیاهی صورت می گرفت. به علت وجود مواد رنگ زا در منطقه و مراتع بسیار مستعد جهت رشد آنها اکثر مردم برای رنگرزی خامه مصرفی خود به صورت سنتی از آنها سود می جستند که یکی از عوامل اشتهار این قالی و باشکوه بودن آن به شمار می رود. این قالی ها در اثر پاخوردگی شفاف شده، رنگ ها دلنشین و بکری را به خود می گیرند و روح هر صاحب دلی را طراوت می بخشند. به همین دلیل است که طرفدار قالی کهنه و پاخور هریس از نوی آن بیش تر است.

امروزه به دلیل خشکسالی، مهاجرت روستاییان به شهرها، پایین آمدن قیمت فرش، از دست رفتن بازار فروش، بالا بودن هزینه رنگرزی گیاهی و… کارگاه های سنتی تعطیل شده اند و دیگر شادابی سابق رنگ در گل ها و برگ های آن دیده نمی شود. بررسی ۱۹۱۸ کارگاه آمارگیری شده مشخص کرده است که تعداد کارگاه هایی که با رنگرزی گیاهی، قالی تولید می کنند ۱۸ مورد است و بقیه برای تولیدات خود از خامه هایی که با رنگ های شیمیایی رنگ شده اند، بهره می گیرند. یعنی ۹۹ درصد مواد اولیه ای که در بافت قالی هریس مورد استفاده قرار می گیرد با رنگ های شیمیایی، رنگرزی شده اند و تنها یک درصد از آنها با مواد رنگ زای  گیاهی رنگرزی می شوند.

رنگ بندی قالی هریس به دلیل ذهنی بافی از شیوه خاصی پیروی می کند و همانند ترکی بافت که از کارت رنگ استفاده می کنند نیست. هیچ گونه پیش طرحی برای رنگ بندی وجود ندارد و بافندگان با استفاده از تجربیات و هنر خود به این کار می پردازند.

رنگ مورد استفاده در رنگ بندی این قالی کم تر از ۱۶ رنگ است اما استادان ماهر با سلیقه خود ترکیب رنگی دلنوازی را از آنها درست می کنند. اگر استاد قالی در نیمه های کار آن را رها کند، ادامه کار برای استاد دیگر مشکل خواهد بود، زیرا سلیقه ها متفاوت می باشد و در نتیجه رنگ بندی قالی خوب و یکنواخت از آب در نمی آید.

رنگ ها اغلب به رنگ قرمز تیره، لاکی و قهوه ای هستند. از آبی به عنوان رنگ متضاد و به شکل خطوطی در میان رنگ ها استفاده می شود اما در قطعات جدید، رنگ های ناهماهنگی به کار می رود. گاهی در قالی های قدیمی در ابعاد بزرگ، رنگ های آبی و فیروزه ای شگفت انگیزی نیز یافت می شود.

به طور خلاصه می توان گفت رنگ های اصلی که در قالی هریس مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از: قرمز تیره، مسی، لاکی، سرمه ای، زرد، شکری، یشمی و نارنجی که رنگ قرمز و لاکی بیش تر در متن و رنگ سرمه ای در حاشیه و ترنج به کار می رود.

 

مقالات مرتبط با فرش هریس: